Het gaat in aanloop naar de verkiezingen opvallend weinig over digitalisering. Dat terwijl het IT-beleid van de overheid al jaren onder druk staat. Deskundigen waarschuwen dat er hoognodig iets moet veranderen.
De Nederlandse overheid heeft de grip op haar ICT de afgelopen jaren verloren. Er zijn daarvoor tal van voorbeelden te noemen. Recent maakte de Belastingdienst bekend zijn digitale kantooromgeving bij techbedrijf Microsoft onder te brengen. Dat gebeurt ondanks kritiek van deskundigen, die zeggen dat de Amerikanen op die manier wel heel makkelijk bij onze privégegevens kunnen komen.
Ook op andere plekken gaat het mis. Begin dit jaar kampte het Openbaar Ministerie met een flinke storing vanwege "verouderde ICT-infrastructuur". Daardoor konden dertienhonderd medewerkers niet inloggen en gingen rechtszaken niet door.
Daarnaast is er aanhoudend gedoe met het communicatiesysteem C2000 voor hulpdiensten, rijzen de kosten van ICT bij de gemeenten de pan uit en blijkt de overheid niet goed voorbereid op langdurige uitval van computersystemen.
Al het gedoe met digitalisering en ICT lijkt soms abstract, maar toch heeft iedereen ermee te maken. Als de belastingaangifte niet werkt door een storing, als DigiD platligt of als je geen paspoort kunt aanvragen, treft dat elke burger.
ICT-systemen zijn door de jaren heen zeer complex geworden, omdat er weinig structurele verbeteringen zijn gekomen die de problemen bij de wortels aanpakken. "De aandacht ligt vaak bij het oplossen van incidenten", zegt Mariette Lokin, bijzonder hoogleraar Wetgeven in de digitale rechtsstaat aan de Open Universiteit. "Maar dat komt neer op pleisters plakken op overheidssystemen, waardoor de complexiteit toeneemt."
Ook Onno Eric Blom ziet het misgaan. Hij is directeur van stichting Herprogrammeer de overheid. "Nederland koopt grote systemen in die dertig jaar meegaan", zegt hij. "Daarna vallen ze uit elkaar en kunnen we geen regelgeving meer doorvoeren."
In de techindustrie is een computersysteem geen eenmalige aanschaf, zegt Blom. "We moeten stoppen met de waanzin dat we systemen van 200 miljoen euro inkopen met het idee dat we daarna klaar zijn."
Blom zegt dat de overheid ICT moet zien als een levend product dat constant aandacht nodig heeft. Ze moeten onderhouden en verbeterd worden, zoals dat ook gebeurt met apps en websites. Ook ziet hij heil in het opzetten van een digitale dienst die de overheid helpt en al tijdens de beleidsontwikkeling prototypes van ICT-systemen bouwt. "Zo kom je erachter wat haalbaar is en voorkom je 80 procent van de problemen."
In het huidige ICT-landschap ontbreekt die centrale regie. Gemeenten kiezen hun eigen software, ministeries werken met eigen programma's en er is geen centrale organisatie. Er worden voor overheidssystemen vaak aanbestedingen bij externe bedrijven gedaan die veel geld kosten en vaak vertraging oplopen.
De Rijksoverheid wil dat daar verandering in komt, blijkt uit de eerder dit jaar gepresenteerde Nederlandse Digitaliseringsstrategie. De strategie pleit onder meer voor een betere samenwerking van overheidsorganisaties en minder afhankelijkheid van buitenlandse techbedrijven. "Digitalisering staat nu ook politiek hoog op de agenda", staat op de website.
Daar twijfelen de deskundigen aan, zeker na de val van het kabinet. "Door het demissionaire kabinet blijven veel zaken liggen", zegt Lokin. "En doordat kabinetten elkaar snel opvolgen, worden strategieën niet uitgevoerd, waardoor weinig vooruitgang wordt geboekt."
"De Nederlandse overheid beschouwt digitalisering als iets wat anderen maar moeten doen", zegt Bert Hubert, IT-expert en voormalig toezichthouder op de AIVD en MIVD. "De minister heeft geen kennis en de beleidsstaf weet er niet veel van. Als je een willekeurig persoon op straat om IT-advies vraagt, krijg je een nuttiger antwoord dan van iemand bij ons aan de top."
Hubert, Blom en Lokin zien graag dat er meer technische kennis op topfuncties bij de overheid komt. "Bij managerfuncties wordt nu vooral verwacht dat je goed bent in leidinggeven", zegt Blom. Hij noemt het belangrijk dat beleidsmakers in een digitale samenleving ook verstand hebben van technologie.
In werkelijkheid wordt vaak voor efficiëntie gekozen. Als de problemen met ICT zich opstapelen, lijkt het misschien handiger om de oplossingen uit te besteden. Blom heeft in principe niets tegen hulp van buitenaf, al waarschuwt hij wel dat daar goed over moet worden nagedacht: "Gooi de regie van onze digitale overheid niet over de schutting."
Hubert vult aan dat computersystemen in deze tijd het hart van het land vormen. "Er zijn soms storingen, maar over het algemeen werkt de dienstverlening wel. Het is alleen zo dat we de Amerikanen alles laten regelen, waardoor zij ook toegang krijgen tot gevoelige gegevens. Wat als we ooit ruzie krijgen met de VS of de rekening wordt te duur? Hebben we dan een back-up?"
Voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van woensdag speelt digitalisering nauwelijks een rol. Op de kieslijsten staan kandidaten met een digitaal profiel op vrijwel onverkiesbare plekken.
De aanstelling van een minister voor Digitale Zaken lijkt daarmee steeds lastiger te worden, terwijl het Adviescollege ICT-toetsing daar al jaren voor pleit. Het Adviescollege noemt zo'n minister belangrijk voor een betrouwbare digitale overheid.
Lokin hoopt dat partijen tijdens de formatie alsnog tot concrete plannen komen voor het verbeteren van de Nederlandse digitalisering. Ze hoopt ook dat de komende regering aan uitvoeringsorganisaties de ruimte biedt om dat voor elkaar te krijgen.
"Soms wordt gezegd: doe het gewoon. Maar dat is niet zo simpel als het lijkt", zegt Lokin. "Er moet expliciet prioriteit en aandacht komen om het verbeteren van overheids-ICT grootschalig aan te pakken. Bij de uitvoeringsorganisaties zit veel innovatiekracht die nu niet wordt benut."
Source: Nu.nl Tech